*ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಜಯಂತಿ ನಿಮಿತ್ತ*
ಕಲ್ಲಿನ ಪೆಟ್ಟುಗಳ ನಡುವೆ ಅರಳಿದ ಕ್ರಾಂತಿ
ಸುಮಾರು 190 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣು ಮಗು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಮನಸ್ಸು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಪತಿ ಮತ್ತು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಕನಸಿನ ಬೊಂಬೆ. ಆದರೆ ದಾರಿ ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಕಡೆಗೆ ಕಲ್ಲುಗಳು ಹಾರಿಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೆಸರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವಳನ್ನು “ಕುರೂಪಿ”, “ಕುಲಟೆ” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂದು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಆ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಮಗಾಗಿ ಕಲ್ಲಿನ ಎಟು ತಿಂದು, ಕೆಸರು ಕುಡಿದು ಗೆದ್ದುಕೊಟ್ಟವಳು ಯಾರು ಗೊತ್ತಾ? ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆಯವರು.
ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಯುವುದು ಅಕ್ಷಮ್ಯ ಅಪರಾಧ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಪುಣೆಗೆ ಸೊಸೆಯಾಗಿ ಬಂದವರು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ. ಅವರಿಗೆ ಆಗ ಅಕ್ಷರ ಜ್ಞಾನವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರ ಪತಿ, ಮಹಾನ್ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ವಿದ್ಯಾವಂತೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಹಂಬಲವಿತ್ತು.
*ಶಿಕ್ಷಣದ ಕನಸು ಕಾಣುವ ಬಾಲ್ಯ*:–
ಸಾವಿತ್ರಿ 1831ರ ಜನವರಿ 3ರಂದು ಸಾತಾರಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನೈಗಾಂವ್ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂಬುದು ದೂರದ ಕನಸಾಗಿತ್ತು. ಕೇವಲ ಎಂಟು ವರ್ಷದವಳಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಜ್ಯೋತಿರಾವ್ ಫುಲೆಯವರಿಗೆ ಮದುವೆಯಾದರು. ಆದರೆ ಜ್ಯೋತಿರಾವ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪುರುಷನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು “ನನ್ನ ಪತ್ನಿ ಓದಲು ಬರೆಯಲು ಕಲಿಯಬೇಕು” ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಅವರ ಮೊದಲ ಗುರುವಾದರು. ನಂತರ ಅವರು ಪುಣೆ ಮತ್ತು ಅಹಮದ್ನಗರದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದು, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾದರು.
*ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾಲಿಕಾ ಶಾಲೆ*:–
ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಅವರು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಸಿದರು. ಸಮಾಜದ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧದ ನಡುವೆಯೂ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಹಗಲಿರುಳು ಓದಿ ಶಿಕ್ಷಕ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿದರು. 1848ರಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ 17 ವರ್ಷದ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿ ಪುಣೆಯ ಭಿಡೆವಾಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗೋಡೆ, ಗೋಡೆ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಕಪ್ಪು ಹಲಗೆ, ಇದು ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾಲಿಕಾ ಶಾಲೆ ಆಯಿತು. 1851ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೂರು ಬಾಲಿಕಾ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 150ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರು ಇದ್ದರು. ಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 18 ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಐದು ಹುಡುಗಿಯರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾದರು. ಸಮಾಜದ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಶಿಕ್ಷಕಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯೂ ಅವರದು.
ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಯುದ್ಧದ ಹೋರಾಟವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಕಲ್ಲೆಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು “ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು ಓದಿದರೆ ವಿಧವೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಯಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಹುಡುಗಿಯರ ಪೋಷಕರು ರಾತ್ರಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿಯವರ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ದಿನ ಅವರು ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಗೆ ಎದೆಗುಂದದೆ, “ನಾನು ನಿಮಗೆಲ್ಲಾ ತಾಯಿ. ತಾಯಿ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಕಲ್ಲೆಸೆಯುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುತ್ತಾಳೆ” ಎಂದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ್ದರು.
*ಸೇಡಿನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸಹನೆ*:–
ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಶಾಲೆಗೆ ಪಾಠ ಮಾಡಲು ಹೋಗುವಾಗ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಜನರು ಅವರನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಬೈಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರ ಮೇಲೆ ಗೊಬ್ಬರ, ಕೆಸರು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. “ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಓದು ಕಲಿಸುವುದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ” ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಎದೆಗುಂದಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಬ್ಯಾಗಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸೀರೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಾಲೆಗೆ ತಲುಪಿದ ನಂತರ, ಕೆಸರಾದ ಸೀರೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ, ಶುಭ್ರವಾದ ಸೀರೆ ಉಟ್ಟು ನಗುನಗುತ್ತಲೇ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಈ ಮೌನ ಹೋರಾಟ ವಿರೋಧಿಗಳ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿಸಿತು.
*ಮಾನವೀಯತೆಯ ಮಿಡಿತ*:–
ಒಮ್ಮೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಾಗ, ಸಮಾಜದ ಭಯದಿಂದ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊರಟಿದ್ದ ಗರ್ಭಿಣಿ ವಿಧವೆಯೊಬ್ಬರನ್ನು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆಕೆಗೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗುವನ್ನು ತಾವೇ ದತ್ತು ಪಡೆದು ಸಾಕಿ, ಆತನಿಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡಿಸಿ ದೊಡ್ಡ ಡಾಕ್ಟರ್ ಮಾಡಿದರು. ಜಾತಿ-ಮತ ನೋಡದೆ ಬಾಯಾರಿದವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಬಾವಿಯ ನೀರನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು.
*ಕವಯಿತ್ರಿಯಾದ ಸಾವಿತ್ರಿ*:–
ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಕೇವಲ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ, ಸಮಾಜಸೇವಕಿಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ, ಅದ್ಭುತ ಕವಯಿತ್ರಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರು. 1854ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ “ಕಾವ್ಯ ಫೂಲೆ” ಎಂಬ ಅವರ ಕವನ ಸಂಕಲನ ಮರಾಠಿಯ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಕವನ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಸಮಾಜದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಈ ಕೃತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಮರಾಠಿ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರವರ್ತಕಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. “ಜಾಗೃತಿ, ಓ ಭಾರತದ ಜನತೆಯೇ” ಎಂಬ ಅವರ ಕವಿತೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿತು. “ಭವನಕಾಶಿ ಸುಬೋಧ ರತ್ನಾಕರ” (1891) ಇದು ಜೀವನಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕ ಕೃತಿ. “ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆಯವರ ಭಾಷಣಗಳು” (1892) ಪತಿಯವರ ಭಾಷಣಗಳ ಸಂಪಾದಿತ ಸಂಕಲನ.
*ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆಯ ತಾಯಿ*:–
ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಅನೇಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತಂದರು. 1853ರಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಿಣಿ ವಿಧವೆಯರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲು ಒಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಧವೆಯರ ಮರುಮದುವೆ ನಿಷೇಧವಾಗಿತ್ತು. ಅವರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ನಿಂತು ವಿಧವಾ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಬಾವಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿ, ವರ್ಗದ ಜನರು ನೀರು ತರಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಜಾತಿ ಭೇದ ಅಳಿಸಿದರು. ಇದು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು ಮಹಾ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕ್ರಮವಾಗಿತ್ತು. ಪತಿಯವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸತ್ಯಶೋಧಕ ಸಮಾಜ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಹಿಳಾ ವಿಭಾಗದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರರು ಮತ್ತು ದಲಿತರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು.
*ಸಾವಿತ್ರಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಗೌರವ*:–
ಇಂದು, ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆಯವರ ಹೆಸರು, ಪುಣೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ (ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಪುಣೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ), ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಜನವರಿ ೩ರಂದು ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು “ಶಿಕ್ಷಕ ದಿನಾಚರಣೆ” ಆಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
*ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಸೇವೆ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ*:–
ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿಯವರ ಬದುಕು ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು. 1897ರಲ್ಲಿ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ‘ಪ್ಲೇಗ್’ ರೋಗ ಹರಡಿದಾಗ, ಹಲವರು ನಗರ ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದರು. ಆದರೆ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪ್ಲೇಗ್ ರೋಗಿಗಳ ಸೇವೆಗೆ ಮುಂದಾದರು. ಪತಿಯವರು ನಿಧನರಾದ ನಂತರ, ಸಮಾಜದ ರೂಢಿಯನ್ನು ಮುರಿದು ಅವರ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ, ಈಗ ಪ್ಲೇಗ್ ರೋಗಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮಗೆ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅವರು ರೋಗಿಗಳ ಶುಶ್ರೂಷೆಗೆ ಇಳಿದರು. ಪ್ಲೇಗ್ ಪೀಡಿತ ಮಗುವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಸಾಗಿಸುವಾಗ ಅವರಿಗೂ ಆ ರೋಗ ತಗುಲಿತು. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ರೋಗದಿಂದ ರೋಗಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರೇ ರೋಗದಿಂದ ಬಲಿಯಾದರು. 1897ರ ಮಾರ್ಚ್ 10ರಂದು, ಆ ರೋಗದಿಂದಲೇ ಅವರು ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸಿದರು.
ಒಟ್ಟಾರೆ, ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಲ್ಲ; ಅವರು ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾವಿರಾರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಬದುಕಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಜ್ಯೋತಿ ನೀಡಿದ ತಾಯಿ. ಅವರು ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಕಿ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನೇತಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ಕವಯಿತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು “ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ತಾಯಿ” ಮತ್ತು “ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಕಿ” ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
🖊️ಲೇಖನ🖋️
*ಷ.ಬ್ರ.ಡಾ.ಅಭಿನವ ರಾಮಲಿಂಗ ಶ್ರೀ*
📞 – 9341137882, 9845763534.
